ΤΟ ΟΡΟΣ ΨΗΛΟΡΕΙΤΗΣ μια περιοχή με μεγάλη οικολογική σημασία

Η Κρήτη από την αρχαιότητα υπήρξε ένα σταυροδρόμι πολιτισμών τριών ηπείρων. Είναι ένα νησί με έντονη γεωμορφολογία και υψηλή βιοποικιλότητα, ακριβώς λόγω της γεωγραφικής του απομόνωσης. Το κλίμα του νησιού είναι μεσογειακό, ήπιο και γλυκό.

Ο Ψηλορείτης ή Ίδη είναι μία από τις τρεις κύριες οροσειρές της Κρήτης, με τον Τίμιο Σταυρό (2.456m) να αποτελεί την υψηλότερη κορυφή του νησιού. Πρόκειται για μια περιοχή με μεγάλη οικολογική σημασία που οφείλεται στη ποικιλομορφία των τοπίων και στην υψηλή βιοποικιλότητα, τόσο στη χλωρίδα όσο και στην πανίδα. Οι άνθρωποι που κατοικούν εδώ διατηρούν τον πολιτισμό, την ιστορία, τα έθιμα και τις τεχνικές που καλλιεργούν και αξιοποιούν τη γη.

Λόγω του γεωεπιστημονικού ενδιαφέροντος, του τοπίου, της ιστορίας και της παράδοσης, ο Ψηλορείτης έχει ενταχθεί στο Δίκτυο των Ευρωπαϊκών Γεωπάρκων και στο Δίκτυο των Παγκόσμιων Γεωπάρκων της UNESCO, ενώ από το 2001 έχει ιδρυθεί το Φυσικό Πάρκο Ψηλορείτη (www.psiloritis-natural-park.gr.) από την εταιρία Α.Κ.Ο.Μ.Μ.- Ψηλορείτης Αναπτυξιακή Α.Ε. Ο.Τ.Α., με την επιστημονική υποστήριξη του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας του Πανεπιστημίου Κρήτης. Επιπλέον, η οικολογική σημασία του Ψηλορείτη οδήγησε στην ένταξη τριών περιοχών του στο Δίκτυο Natura 2000, που αποτελεί ένα Ευρωπαϊκό Δίκτυο οικολογικά σημαντικών περιοχών. Επιμέρους περιοχές του είναι χαρακτηρισμένες ως «Καταφύγια Άγριας Ζωής» ή ως «Περιοχές Ιδιαίτερης Προστασίας» για την ορνιθοπανίδα ενώ πολλοί οικισμοί του έχουν χαρακτηριστεί ως «Παραδοσιακοί».

Όλα αυτά είναι που καθιστούν την Κρήτη και τον Ψηλορείτη μοναδικό μέρος φυσιολατρικού και πολιτισμικού ενδιαφέροντος. Το Έναγρον Οικοτουριστικό Χωριό στους πρόποδες του Ψηλορείτη, παρέχει τη δυνατότητα να γνωρίσετε, να εξερευνήσετε, να ζήσετε και να απολαύσετε τη μοναδικότητα αυτής της φύσης και παράδοσης.

Η ΧΛΩΡΙΔΑ

Η βλάστηση, μέχρι τα 1.600m, αποτελείται κυρίως από φρύγανα και μακκί, ενώ υπάρχουν και διάσπαρτες περιοχές με πρίνους (Quercus coccifera), με μεγαλύτερη αυτή του "Δάσος του Ρούβα" πάνω από τη Γέργερη. Οι νότιες πλαγιές του Ψηλορείτη καταλαμβάνονται από δάση Τραχείας πεύκης (Pinus brutia), ενώ συστάδες κυπαρισσιών (Cupressus sempervirens) και σφενδάμων (Acer sempervirens) φτάνουν μέχρι και τα 1.700m. Σε υψόμετρα μεγαλύτερα των 1.700m, η βλάστηση αποτελείται από χαμηλούς αγκαθωτούς θάμνους.

Σύμφωνα με το Ειδικό Διαχειριστικό Σχέδιο Περιοχής Ψηλορείτη περίπου το 40% των ενδημικών φυτικών ειδών της Κρήτης υπάρχουν στην οροσειρά της Ίδης. Ορισμένα είναι αρκετά κοινά στην περιοχή, όπως ο δίκταμος ή έρωντας (Origanum dictamnus), ο Κρητικός έβενος ή πλουμί (Ebenus cretica), το Κενταύριον της Ίδης (Centaurea idaea), η αμπελιτσιά (Zelkova abelicea) κ.ά. Εξαιρετικό ενδιαφέρον έχει η παρουσία σπάνιων και απειλούμενων ειδών όπως το Κρητικό κεφαλάνθηρο (Cephalanthera cucullata), η Χορστρίσσεα των δολίνων (Horstrissea dolinicola), το Υπερικό του Δία (Hypericum jovis), ο Τραγοπώγων του Λασιθίου (Tragopogon lassithicus) κ.ά. Συνολικά, τουλάχιστον 52 είδη και υποείδη της περιοχής χαρακτηρίζονται ως σημαντικά, καθώς αποτελούν ενδημικά, σπάνια, απειλούμενα ή/ και προστατευόμενα. Κύριες απειλές για τα είδη χλωρίδας της περιοχής είναι η καταστροφή ή/ και υποβάθμιση των ενδιαιτημάτων τους, η εντατική βόσκηση και η παράνομη συλλογή, ιδίως για ορισμένα είδη με φαρμακευτική αξία, είδη που χρησιμοποιούνται στη μαγειρική ή αυτά που φέρουν εντυπωσιακά άνθη. Για το λόγο αυτό, σε περίπτωση που συναντήσουμε κάποιο από αυτά, μπορούμε να το παρατηρήσουμε, να το φωτογραφίσουμε αλλά να μην το κόψουμε.

Στα καλλιεργούμενα είδη κυρίαρχη θέση έχουν η ελιά (Olea europaea), το σύμβολο της θεάς Αθηνάς, με το εξαιρετικής ποιότητας ελαιόλαδο να πρωταγωνιστεί στην κρητική διατροφή, και το αμπέλι (Vitis vinifera) που καλλιεργείται κυρίως για τον καρπό του με βάση το οποίο παράγονται οι σταφίδες, το πετιμέζι, το κρασί και η ρακή που συνοδεύει καθημερινά τα γεύματα των Κρητικών ενώ τα φύλλα του και οι βλαστοί του χρησιμοποιούνται στη μαγειρική.

Η ΠΑΝΙΔΑ

Το βουνό φιλοξενεί αξιόλογο πληθυσμό Γυπαετού (Gypaetus barbatus), αν και πλέον δεν αναπαράγεται στην περιοχή. Ο Γυπαετός αποτελεί το σπανιότερο είδος γύπα στην Ελλάδα και πλέον απαντάται μόνο στην Κρήτη, όπου και εντοπίζεται ο μεγαλύτερος νησιωτικός πληθυσμός του είδους σε παγκόσμιο επίπεδο. Ο Ψηλορείτης αποτελεί σημαντική περιοχή και για το, επίσης, απειλούμενο Όρνιο (Gyps fulvus), το οποίο συχνά απαντάται σε μεγάλες συγκεντρώσεις (40-50 άτομα), ιδίως το καλοκαίρι. Μία αποικία του είδους βρίσκεται στο φαράγγι απέναντι από το Έναγρον. Άλλα απειλούμενα και προστατευόμενα είδη πτηνών, με σημαντική παρουσία στην περιοχή, είναι ο Χρυσαετός (Aquila chrysaetos) και η Κοκκινοκαλιακούδα (Pyrrhocorax pyrrhocorax). Κύριες απειλές για τα είδη ορνιθοπανίδας είναι η λαθροθηρία, η χρήση δηλητηριασμένων δολωμάτων, η όχληση στις θέσεις φωλιάσματος και η υποβάθμιση ή/ και καταστροφή των ενδιαιτημάτων τους.

Εκτός από την Ορνιθοπανίδα, ο Ψηλορείτης παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον και ως προς τις υπόλοιπες ομάδες πανίδας. Τουλάχιστον 20 είδη θηλαστικών έχουν καταγραφεί στην περιοχή, μεταξύ των οποίων και το μοναδικό ενδημικό είδος θηλαστικού στην Ελλάδα, η Κρητική μυγαλή (Crocidura zimmermanni). Απαντώνται, επίσης, ο ενδημικός αγριόγατος της Κρήτης ή φουρόγατος (Felis silvestris cretensis) αλλά και ο άρκαλος (Meles meles arcalus). Ιδιαίτερα σημαντικά είναι και τα σπήλαια της περιοχής τα οποία φιλοξενούν διάφορα είδη νυχτερίδων. Όσον αφορά στην ερπετοπανίδα, έχουν καταγραφεί τουλάχιστον 12 είδη ερπετών και αμφιβίων, μεταξύ των οποίων και ο ενδημικός και απειλούμενος με εξαφάνιση Κρητικός βάτραχος (Pelophylax cretensis). Τέλος, μεγάλο ενδιαφέρον έχει και η ασπόνδυλη πανίδα της περιοχής, με παρουσία ενδημικών ειδών όπως η πεταλούδα Kretania psylorita που αν και είναι γνωστή μόνο από δύο όρη της Κρήτης, στην Ίδη είναι αρκετά κοινή σε θέσεις με υψόμετρο μεγαλύτερο των 1.400m.